Emerytury jako polityka prorodzinna?

System emerytalny służy do przeniesienia części naszych dochodów z okresu aktywności na lata późniejsze i od pracującej do niepracującej części społeczeństwa. Tylko i aż tyle. Nie łudźmy się, że pomoże nam rozwiązać wszelkie inne problemy, które dostrzegamy przy okazji jego funkcjonowania

Publikacja: 27.03.2012 17:42

Emerytury jako polityka prorodzinna?

Foto: ROL

Jednym z istotnych wątków dyskusji na temat propozycji podniesienia wieku emerytalnego jest kwestia zasad uczestnictwa w systemie emerytalnym kobiet i mężczyzn, zwłaszcza w kontekście posiadania dzieci. W dyskusji politycznej i medialnej przewija się przeświadczenie o konieczności wykorzystania systemu emerytur do „wynagradzania kobietom trudów życia" oraz o możliwości zastosowania go do przeciwdziałania spadkowi urodzeń w Polsce. Oba te przekonania nie odzwierciedlają jednak rzeczywistości społeczno-demograficznej i nie biorą pod uwagę źródeł niskiej dzietności i relatywnie niższych przyszłych emerytur kobiet. To dobrze, że rozmawiając o starzeniu się ludności i zagadnieniach związanych ze starszym wiekiem równolegle rozmawiamy o osobach młodych i dzietności. Jednak dyskusja dużo zyskałaby na tym, gdybyśmy jasno określili, w których aspektach system emerytalny w ogóle może służyć do zmieniania rzeczywistości, a w których jedynie pozostaje pod ich wpływem.

W systemie emerytalnym o zdefiniowanej składce, takim jak polski, różnice w wysokości emerytur pomiędzy dwiema osobami, np. różnej płci, wynikać mogą z różnic w liczbie odprowadzonych składek oraz z różnic w wynagrodzeniach. Tak się składa, że kobiety wykazują przeciętnie nieco krótszy staż pracy i zarabiają przeciętnie nieco mniej niż mężczyźni, także ci o analogicznym wykształceniu (przy czym oznaki dyskryminacji płacowej występują w Polsce tylko na najwyższych stanowiskach). System emerytalny przenosi te różnice w karierach zawodowych na różnice późniejszych emerytur. W Polsce międzypłciowa luka w aktywności zawodowej uległa jednak zmniejszeniu po 1989 roku, przede wszystkim w przypadku osób w wieku tworzenia i formowania rodziny. Przyczyniło się do tego rosnące wykształcenie kobiet – to one w większym stopniu uczestniczą w boomie edukacyjnym, zaś luka aktywności względem mężczyzn jest wśród pań o wykształceniu wyższym wyraźnie mniejsza niż wśród osób słabiej wykształconych. Oba te zjawiska sprawiają, że różnice przyszłych emerytur kobiet i mężczyzn będą mniejsze, niż gdyby przez ostatnie kilkanaście lat takich przemian nie było.

Równocześnie, od początku lat 1990. intensywność urodzeń w Polsce spadała i choć po osiągnięciu minimum w 2003 r. wzrosła, Polska należy do krajów o niskiej dzietności. Demografowie dowodzą, że po części wynikało to ze zmian aspiracji – rosnącego znaczenia kariery zawodowej względem zakładania i rozwoju rodziny. Po części jednak obniżenie płodności odzwierciedlało także trudności w łączeniu pracy zawodowej z opieką nad dziećmi. Największe są one w sytuacji posiadania dziecka w wieku do 5 lat i nasilają się na skutek pojawiania się kolejnych dzieci. Zaangażowanie kobiet w obowiązki rodzicielskie jest zdecydowanie większe niż mężczyzn i przypada na grupę wieku 25-34 lat. Wśród mężczyzn posiadanie małego dziecka nie wpływa na pozostawanie w zatrudnieniu, ponieważ obowiązki rodzinne przejmują ich partnerki. Tłumaczy to lukę w zatrudnieniu kobiet i mężczyzn w tej grupie wieku, a tym bardziej lukę w zatrudnieniu matek i ojców – a ta przekłada się na różnice ich emerytur po latach.

Jednak poziom zatrudnienia samotnych matek z dziećmi w wieku 10-15 lat nie różni się od poziomu zatrudnienia kobiet niezamężnych i nie posiadających dzieci. Zatem pomimo trudności w godzeniu pracy z obowiązkami rodzinnymi, także i ta grupa kobiet stara się powrócić na rynek pracy. Niemniej jednak dłuższe okresy bierności zawodowej kobiet nie tylko obniżają ich staż pracy, lecz również wynagrodzenia uzyskiwane po powrocie do pracy (w porównaniu do kobiet nieprzerywających kariery zawodowej). W rezultacie, oczekiwane emerytury kobiet rodzących więcej dzieci są niższe niż kobiet rodzących dzieci mniej lub wcale, a także niższe niż mężczyzn. To istotny problem, podobnie jak spadek dzietności. Warto się jednak zastanowić, jaki rodzaj polityki państwa może być najlepszą odpowiedzią na te problemy. Wskazane powyżej powody spadku dzietności oraz charakter przemian aktywności zawodowej kobiet w Polsce, które są związane zmianami aspiracji i wykształcenia, sprawiają, że jeśli rozwiązania na rzecz podniesienia płodności będą skłaniały kobiety do długotrwałego opuszczania rynku pracy (jak zbyt hojne opłacanie z budżetu składek za okresy urlopu wychowawczego), to będą pogłębiały różnice w emeryturach. Zaś pomysły polegające na dopłatach z budżetu do emerytur lub obniżające wiek emerytalny kobiet posiadających dzieci, albo będą kosztowne fiskalnie (dopłaty), albo zmniejszą jeszcze bardziej świadczenia kobiet (obniżanie wieku), nie mając wpływu na liczbę rodzących się dzieci.

Czy zatem można spróbować oba te problemy rozwiązywać równocześnie, uwzględniając, że u podstaw obu z nich leży konflikt aspiracji zawodowych i rodzicielskich? Ważnej lekcji dostarczają tu doświadczenia krajów UE15. Okazuje się, że zatrudnienie kobiet wcale nie jest najwyższe w tych krajach, gdzie rodzi się najmniej dzieci. Wymienność pomiędzy intensywnością urodzeń a aktywnością zawodową i zatrudnieniem kobiet co prawda występowała w krajach europejskich, ale tylko do połowy lat 1980. Od początku lat 1990. korelacja pomiędzy wskaźnikiem zatrudnienia kobiet a współczynnikiem dzietności jest dodatnia, dość wysoka i stabilna. Od dwudziestu lat, w UE15 kraje o najwyższym zatrudnieniu kobiet odnotowują jednocześnie najwyższą intensywność urodzeń; i odwrotnie, kraje o najniższym zatrudnieniu cechuje najniższa dzietność. Co więcej, w państwach, w których zatrudnienie kobiet wzrastało stosunkowo powoli (Włochy, Hiszpania, Grecja), spadek dzietności był znacznie większy i szybszy niż w państwach, w których zatrudnienie kobiet rosło szybko (np. kraje nordyckie).

Jako główny powód odwrócenia się w ramach UE15 zależności między zatrudnieniem kobiet i płodnością demografowie uznają rosnące różnice międzynarodowe pod względem tego, jak łatwo jest połączyć role rodzinne i zawodowe. To z kolei zdeterminowane jest prowadzoną w danym kraju polityką rodzinną i/lub polityką rynku pracy, a także normami społecznymi dotyczącymi ról kobiet i mężczyzn. Okazuje się, że konflikt pomiędzy rolami rodzinnymi i zawodowymi jest duży w krajach, w których niskie zatrudnienie kobiet współwystępuje z niską dzietnością (kraje Europy południowej), a nieznaczny w krajach o wysokim zatrudnieniu kobiet i wysokiej dzietności (kraje nordyckie).

Kluczowe znaczenie dla łagodzenia tego konfliktu ma dostępność usług opiekuńczych oraz powszechność pracy w niepełnym wymiarze etatu. Choć model polityki społecznej w krajach nordyckich i Francji bądź Wielkiej Brytanii jest różny, to wysoka dostępność zinstytucjonalizowanej opieki nad dziećmi oraz pracy na część etatu jest dla tych krajów wspólna. Polska wypada natomiast bardzo słabo w obu obszarach. Usuwanie barier dla łączenia pracy zawodowej z opieką nad dziećmi powinno więc stać się priorytetem polskiej polityki rodzinnej i polityki zatrudnienia – pamiętającej o tym, że praca zawodowa stanowi dla osób obu płci, zwłaszcza posiadających wykształcenie wyższe, ważny warunek dla zakładania rodziny. Równoczesny sukces w zakresie podniesienia dzietności, jak i na polu wzrostu aktywności zawodowej osób wychowujących małe dzieci byłby także najlepszym rozwiązaniem problemów relatywnie niższych emerytur kobiet posiadających dzieci. Wymaga on jednak nie tylko większych niż obecnie inwestycji publicznych w placówki opiekuńcze i uaktywnienia inwestycji prywatnych, ale także zmian społecznej nastawienia do pracy matek małych dzieci i integracji mężczyzn w opiece nad dziećmi. Są to działania trudne, ale możliwe do zrealizowania i adekwatne do wyzwań. System emerytalny służy bowiem do przeniesienia części naszych dochodów z okresu aktywności na lata późniejsze i od pracującej do niepracującej części społeczeństwa. Tylko i aż tyle. Nie łudźmy się, że pomoże nam rozwiązać wszelkie inne problemy, które dostrzegamy przy okazji jego funkcjonowania.

 

Wykres 1. Korelacja przekrojowa pomiędzy współczynnikiem zatrudnienia kobiet w wieku 25-44 lata i współczynnikiem dzietności ogólnej w krajach UE-15, Islandii i Norwegii, 2007

 

Wykres 2. Korelacja przekrojowa pomiędzy współczynnikiem aktywności zawodowej/ zatrudnienia kobiet w wieku 25-44 lata a współczynnikiem dzietności ogólnej, kraje UE-15

 

Źródło: Zatrudnienie w Polsce 2008 – praca w cyklu życia, Instytut Badań Strukturalnych, 2010

Jednym z istotnych wątków dyskusji na temat propozycji podniesienia wieku emerytalnego jest kwestia zasad uczestnictwa w systemie emerytalnym kobiet i mężczyzn, zwłaszcza w kontekście posiadania dzieci. W dyskusji politycznej i medialnej przewija się przeświadczenie o konieczności wykorzystania systemu emerytur do „wynagradzania kobietom trudów życia" oraz o możliwości zastosowania go do przeciwdziałania spadkowi urodzeń w Polsce. Oba te przekonania nie odzwierciedlają jednak rzeczywistości społeczno-demograficznej i nie biorą pod uwagę źródeł niskiej dzietności i relatywnie niższych przyszłych emerytur kobiet. To dobrze, że rozmawiając o starzeniu się ludności i zagadnieniach związanych ze starszym wiekiem równolegle rozmawiamy o osobach młodych i dzietności. Jednak dyskusja dużo zyskałaby na tym, gdybyśmy jasno określili, w których aspektach system emerytalny w ogóle może służyć do zmieniania rzeczywistości, a w których jedynie pozostaje pod ich wpływem.

Pozostało 89% artykułu
Materiał Partnera
Zainwestuj w przyszłość – bez podatku
Materiał Partnera
Tak możesz zadbać o swoją przyszłość
Emerytura
Wypłata pieniędzy z PPK po 2 latach oszczędzania. Ile zwrotu dostaniemy
Emerytura
Autozapis PPK 2023. Rezygnacja to dobry pomysł? Eksperci odpowiadają
Akcje Specjalne
Firmy chcą działać w sposób zrównoważony
Emerytura
Emeryci ograniczają wydatki. Mają jednak problemy z długami
Materiał Promocyjny
Sztuczna inteligencja może być wykorzystywana w każdej branży